TUS indywidualny czy grupowy — która forma będzie lepsza?

Rodzice zainteresowani Treningiem Umiejętności Społecznych często zastanawiają się, która forma zajęć będzie lepsza: indywidualna czy grupowa.

Nie ma jednej odpowiedzi dobrej dla każdego dziecka. Obie formy mogą być wartościowe, ale odpowiadają na inne potrzeby i pozwalają pracować w nieco inny sposób.

TUS indywidualny daje więcej spokoju, przewidywalności i możliwości skupienia się na konkretnej trudności. Zajęcia grupowe pozwalają natomiast ćwiczyć umiejętności w prawdziwych interakcjach z rówieśnikami.

Wybierając formę zajęć, nie pytamy więc wyłącznie: „Który TUS jest lepszy?”. Warto raczej zastanowić się: „Czego moje dziecko potrzebuje na tym etapie?”.

Czym jest indywidualny TUS?

Podczas indywidualnego TUS dziecko pracuje ze specjalistą sam na sam. Tempo, sposób komunikacji i rodzaj ćwiczeń możemy wtedy dokładnie dopasować do jego możliwości oraz aktualnych potrzeb.

Możemy skupić się między innymi na:

• rozpoznawaniu i nazywaniu emocji,
• rozpoczynaniu rozmowy,
• proszeniu o pomoc,
• reagowaniu na odmowę,
• radzeniu sobie z przegraną,
• rozumieniu intencji innych osób,
• przygotowaniu do konkretnej sytuacji społecznej,
• szukaniu sposobów na zmniejszenie napięcia.

Zajęcia indywidualne dają przestrzeń na zatrzymanie ćwiczenia, wyjaśnienie trudnej sytuacji i wielokrotne przepracowanie jej bez presji ze strony grupy.

Mogą być szczególnie pomocne dla dziecka, które w nowych sytuacjach szybko się przeciąża, potrzebuje więcej czasu na zbudowanie relacji albo nie jest jeszcze gotowe na intensywny kontakt z kilkorgiem rówieśników jednocześnie.

Kiedy warto zacząć od zajęć indywidualnych?

TUS indywidualny może być dobrym początkiem, gdy dziecko:

• bardzo stresuje się obecnością nieznanych osób,
• wycofuje się w grupie i trudno mu pokazać swoje możliwości,
• szybko doświadcza przeciążenia bodźcami,
• potrzebuje jasnej i przewidywalnej struktury spotkania,
• ma trudność z rozumieniem podstawowych zasad komunikacji,
• reaguje silnym napięciem na błędy, odmowę albo przegraną,
• potrzebuje przepracować konkretną sytuację ze szkoły lub domu,
• wcześniej miało trudne doświadczenia w grupie,
• wymaga indywidualnego sposobu komunikowania poleceń.

Indywidualna praca może pomóc dziecku najpierw zrozumieć daną umiejętność, nazwać własne potrzeby i przećwiczyć bezpieczne sposoby reagowania.

Nie oznacza to jednak, że spotkania indywidualne zawsze powinny być rozwiązaniem docelowym. Umiejętności społeczne rozwijają się w kontakcie z innymi ludźmi, dlatego w odpowiednim momencie warto rozważyć ich ćwiczenie także z rówieśnikami.

Co daje grupowy TUS?

TUS grupowy tworzy sytuacje, których nie da się w pełni odtworzyć podczas spotkania indywidualnego.

Dziecko może ćwiczyć:

• dołączanie do wspólnej zabawy lub rozmowy,
• czekanie na swoją kolej,
• dzielenie się pomysłami,
• współpracę,
• negocjowanie zasad,
• zauważanie perspektywy innych osób,
• reagowanie na nieporozumienia,
• przyjmowanie odmowy,
• rozwiązywanie konfliktów,
• radzenie sobie z tym, że inni zachowują się inaczej, niż się spodziewało.

W grupie pojawiają się spontaniczne reakcje, emocje i zmiany. To właśnie one pozwalają sprawdzić, czy poznane strategie są dla dziecka rzeczywiście użyteczne.

Dobrze prowadzona grupa nie polega na zmuszaniu dziecka do kontaktu ani poprawianiu każdego zachowania. Powinna być bezpieczną przestrzenią, w której uczestnicy mogą próbować, popełniać błędy i uczyć się we własnym tempie.

Kiedy zajęcia grupowe mogą być lepszym wyborem?

TUS grupowy warto rozważyć, gdy dziecko:

• zna podstawowe zasady komunikacji, ale trudno mu stosować je wśród rówieśników,
• chce nawiązywać relacje, lecz nie wie, jak rozpocząć kontakt,
• potrafi rozmawiać z dorosłym, ale wycofuje się przy innych dzieciach,
• ma trudność ze współpracą, dzieleniem się lub czekaniem na swoją kolej,
• potrzebuje ćwiczyć reagowanie na różne zachowania innych osób,
• radzi sobie podczas przygotowanych ćwiczeń, ale gubi się w spontanicznych sytuacjach,
• jest w stanie przebywać w małej grupie bez nadmiernego przeciążenia.

Ważne jest również odpowiednie dobranie uczestników. Sama obecność kilkorga dzieci nie sprawia jeszcze, że grupa będzie pomocna.

Znaczenie mają między innymi:

• wiek uczestników,
• poziom rozwoju komunikacji,
• potrzeby poszczególnych dzieci,
• liczebność grupy,
• cele zajęć,
• sposób prowadzenia spotkań,
• poziom wrażliwości na bodźce.

Grupa nie musi być całkowicie jednorodna. Różnice nie powinny jednak sprawiać, że jedno dziecko stale dominuje, a inne nie ma możliwości bezpiecznego udziału.

Czy nieśmiałe dziecko powinno od razu trafić do grupy?

Możemy mieć pokusę, aby zapisać wycofujące się dziecko na zajęcia grupowe właśnie po to, by „oswoiło się z ludźmi”. Czasami jest to dobre rozwiązanie, ale nie zawsze.

Jeżeli poziom napięcia jest zbyt wysoki, dziecko może podczas zajęć jedynie obserwować, zamknąć się w sobie albo skupić całą energię na przetrwaniu spotkania. W takiej sytuacji trudno oczekiwać, że będzie swobodnie ćwiczyć nowe umiejętności.

Najpierw warto sprawdzić, czego dotyczy jego trudność.

Czy dziecko nie wie, co powiedzieć?
Czy boi się oceny?
Czy przeszkadzają mu hałas i nieprzewidywalność?
Czy potrzebuje więcej czasu na poznanie nowych osób?
Czy miało wcześniej przykre doświadczenia z rówieśnikami?

Odpowiedź może podpowiedzieć, czy lepszym początkiem będzie spokojna praca indywidualna, bardzo mała grupa czy od razu pełne zajęcia grupowe.

Czy indywidualny TUS wystarczy?

Podczas spotkania indywidualnego możemy przećwiczyć wiele sytuacji. Specjalista może odegrać rolę kolegi, nauczyciela albo osoby, z którą pojawiło się nieporozumienie.

Takie ćwiczenia pomagają przygotować dziecko do realnego zdarzenia. Nadal jednak odbywają się w bezpiecznej relacji z dorosłym, który świadomie dostosowuje swoją reakcję.

Rówieśnicy są mniej przewidywalni. Mogą zmienić temat, nie zauważyć sygnału, odmówić udziału w zabawie albo zareagować w sposób, którego dziecko się nie spodziewało.

Dlatego w wielu przypadkach najlepiej sprawdza się stopniowe przechodzenie od pracy indywidualnej do grupowej. Dziecko najpierw poznaje i ćwiczy strategię w spokojnych warunkach, a następnie próbuje wykorzystać ją w kontakcie z innymi.

Czasami najlepsze jest połączenie obu form

Nie musimy wybierać jednej formy na cały okres pracy.

Możemy rozpocząć od kilku spotkań indywidualnych, podczas których:

1. poznamy potrzeby dziecka,
2. ustalimy, co jest dla niego najtrudniejsze,
3. przygotujemy podstawowe strategie,
4. omówimy sposób komunikowania napięcia,
5. sprawdzimy, jaka grupa może być dla niego odpowiednia.

Następnie dziecko może dołączyć do zajęć grupowych. Spotkania indywidualne mogą pozostać uzupełnieniem, szczególnie wtedy, gdy pojawi się konkretna trudność wymagająca spokojnego omówienia.

Możliwy jest również odwrotny układ. Dziecko uczestniczy w grupie, a od czasu do czasu korzysta ze spotkania indywidualnego, aby przyjrzeć się temu, co wydarzyło się podczas zajęć, w szkole albo w relacji z kolegami.

Na co zwrócić uwagę przed zapisaniem dziecka?

Przed podjęciem decyzji warto zapytać osobę prowadzącą zajęcia:

• jak duża jest grupa,
• według jakich kryteriów dobierani są uczestnicy,
• jakie cele będą realizowane,
• jak wygląda typowe spotkanie,
• w jaki sposób prowadzący reaguje na przeciążenie dziecka,
• czy rodzic otrzymuje informacje o przebiegu pracy,
• jak ćwiczone umiejętności są przenoszone do codzienności,
• czy możliwa jest zmiana formy zajęć, jeśli obecna okaże się niedopasowana.

Dobrze jest też opowiedzieć specjaliście nie tylko o trudnościach dziecka, lecz także o jego mocnych stronach, zainteresowaniach, sposobie komunikacji i sytuacjach, w których czuje się najbezpieczniej.

To pomaga dobrać formę zajęć do konkretnego dziecka, zamiast dopasowywać dziecko do gotowego programu.

Obserwujmy nie tylko zachowanie podczas zajęć

Dziecko może dobrze funkcjonować na spotkaniu, a po powrocie do domu być bardzo zmęczone, drażliwe lub potrzebować długiego czasu na odzyskanie równowagi.

Dlatego warto obserwować:

• jak dziecko reaguje przed zajęciami,
• czy chce na nie wracać,
• ile czasu potrzebuje na odpoczynek,
• czy rozumie cel ćwiczeń,
• czy potrafi wykorzystywać poznane strategie poza gabinetem,
• czy zajęcia zwiększają jego pewność siebie,
• czy nie pojawia się presja na maskowanie naturalnych zachowań.

Celem TUS nie powinno być stworzenie dziecka, które zawsze zachowuje się zgodnie z oczekiwaniami otoczenia.

Chcemy pomóc mu lepiej rozumieć sytuacje społeczne, komunikować własne potrzeby, chronić swoje granice i znajdować sposoby działania, które są dla niego użyteczne.

Od której formy warto zacząć?

Jeżeli dziecko dobrze czuje się wśród rówieśników i potrzebuje przede wszystkim praktyki w realnych interakcjach, odpowiednio dobrana grupa może być dobrym początkiem.

Jeżeli natomiast nowe sytuacje wywołują silne napięcie, dziecko szybko się przeciąża albo potrzebuje najpierw zrozumieć podstawowe zasady i strategie, warto rozważyć spotkania indywidualne.

Nie traktujemy tej decyzji jako ostatecznej. Potrzeby dziecka mogą się zmieniać, a forma zajęć powinna zmieniać się razem z nimi.

Podczas konsultacji możemy wspólnie przyjrzeć się codziennym sytuacjom dziecka, jego sposobowi reagowania i dotychczasowym doświadczeniom. Na tej podstawie łatwiej będzie zdecydować, czy warto rozpocząć od TUS indywidualnego, grupowego, czy połączyć obie formy.

Najlepszy TUS nie jest tym, który wygląda najlepiej w opisie. Jest nim ten, który daje dziecku bezpieczeństwo, możliwość ćwiczenia potrzebnych umiejętności i przestrzeń do pozostania sobą.