Po czym poznać, że TUS jest dobrze dopasowany do dziecka?

Trening Umiejętności Społecznych może być dla dziecka wartościowym wsparciem. Może pomóc mu lepiej rozumieć emocje, komunikować potrzeby, odnajdywać się w relacjach i radzić sobie w trudnych sytuacjach.

Nie każdy TUS będzie jednak odpowiedni dla każdego dziecka.

Sam fakt, że zajęcia odbywają się regularnie, mają przygotowany program i noszą nazwę „Trening Umiejętności Społecznych”, nie oznacza jeszcze, że odpowiadają na realne potrzeby uczestnika.

Dobry TUS nie powinien koncentrować się wyłącznie na tym, aby dziecko było spokojne, posłuszne, patrzyło w oczy i zachowywało się zgodnie z oczekiwaniami dorosłych. Jego celem nie jest nauczenie dziecka udawania kogoś, kim nie jest.

Chcemy raczej pomóc mu lepiej rozumieć sytuacje społeczne, rozpoznawać własne potrzeby, stawiać granice i wybierać takie sposoby działania, które są bezpieczne oraz użyteczne.

Po czym możemy poznać, że zajęcia są dobrze dopasowane?

Dziecko czuje się na zajęciach bezpiecznie

Bezpieczeństwo jest podstawą każdej skutecznej pracy.

Nie oznacza to, że dziecko zawsze będzie chętnie wykonywać wszystkie ćwiczenia ani że nigdy nie pojawi się frustracja. Uczenie się nowych umiejętności może być trudne.

Dziecko powinno jednak mieć poczucie, że:

• może zadawać pytania,
• może czegoś nie rozumieć,
• ma prawo popełnić błąd,
• może powiedzieć, że potrzebuje przerwy,
• jego emocje nie są wyśmiewane,
• nie jest zawstydzane przy innych,
• prowadzący zauważa sygnały przeciążenia.

Jeżeli dziecko stale boi się oceny, kary albo publicznego poprawiania, trudno oczekiwać, że będzie swobodnie ćwiczyć nowe zachowania.

Dobry prowadzący nie wymaga natychmiastowego podporządkowania się. Najpierw próbuje zrozumieć, skąd wynika reakcja dziecka.

Cele wynikają z potrzeb konkretnego dziecka

TUS nie powinien być identycznym zestawem ćwiczeń dla każdego uczestnika.

Dwoje dzieci może mieć podobną trudność widoczną z zewnątrz, ale potrzebować zupełnie innego wsparcia.

Dziecko, które nie dołącza do wspólnej zabawy, może:

• nie wiedzieć, jak rozpocząć kontakt,
• bać się odmowy,
• nie rozumieć zasad zabawy,
• być przeciążone hałasem,
• nie mieć ochoty na daną aktywność,
• wcześniej doświadczyć odrzucenia.

W każdym z tych przypadków cel pracy powinien być inny.

Przed rozpoczęciem zajęć warto więc ustalić, nad czym dokładnie dziecko ma pracować. Cel „poprawa umiejętności społecznych” jest zbyt szeroki.

Bardziej konkretne cele mogą brzmieć:

• dziecko nauczy się prosić o wyjaśnienie niezrozumiałej sytuacji,
• będzie potrafiło zakomunikować potrzebę przerwy,
• pozna kilka sposobów reagowania na odmowę,
• nauczy się rozpoznawać narastające napięcie,
• przećwiczy rozpoczynanie rozmowy z rówieśnikiem,
• będzie potrafiło powiedzieć, że nie chce uczestniczyć w danej zabawie.

Dobrze dopasowany TUS ma jasny cel, który ma znaczenie w codziennym życiu dziecka.

Zajęcia nie opierają się wyłącznie na posłuszeństwie

Czasami efektem zajęć ma być przede wszystkim „grzeczne zachowanie”.

Dziecko ma siedzieć spokojnie, nie przerywać, wykonywać polecenia, zgłaszać się i odpowiadać w oczekiwany sposób.

Część tych umiejętności może być przydatna. Problem pojawia się wtedy, gdy posłuszeństwo staje się ważniejsze niż rozumienie sytuacji i własnych potrzeb.

Dziecko może nauczyć się, że powinno zawsze zgadzać się z dorosłym, nawet kiedy czuje dyskomfort. Może też zacząć ukrywać przeciążenie, aby nie zostać uznane za niegrzeczne.

Dobry TUS powinien uczyć nie tylko współpracy, ale również:

• wyrażania odmowy,
• zauważania własnych granic,
• proszenia o pomoc,
• komunikowania dyskomfortu,
• rozpoznawania sytuacji niebezpiecznych,
• reagowania na nacisk ze strony innych osób.

Umiejętności społeczne nie polegają na spełnianiu wszystkich oczekiwań otoczenia. Obejmują także ochronę siebie.

Scenki są narzędziem, a nie celem

Odgrywanie scenek może być wartościową częścią TUS. Pozwala spokojnie przećwiczyć rozmowę, konflikt, odmowę albo proszenie o pomoc.

Sama umiejętność poprawnego odegrania scenki nie oznacza jednak, że dziecko wykorzysta daną strategię w codziennym życiu.

W przygotowanym ćwiczeniu wszystko jest przewidywalne. Dziecko zna temat, role i oczekiwaną odpowiedź. W szkole, na placu zabaw czy podczas rodzinnego spotkania sytuacje rozwijają się znacznie szybciej i mniej przewidywalnie.

Dlatego dobry TUS powinien obejmować różne formy pracy:

• rozmowę,
• zabawę,
• ćwiczenia ruchowe,
• wspólne zadania,
• spontaniczne interakcje,
• omawianie rzeczywistych sytuacji,
• szukanie kilku możliwych rozwiązań.

Scenka może być początkiem. Później warto sprawdzić, czy dziecko potrafi rozpoznać podobną sytuację poza zajęciami i samodzielnie wybrać pomocną reakcję.

Dziecko rozumie, po co wykonuje dane ćwiczenie

Ćwiczenia społeczne nie powinny być zbiorem niezrozumiałych poleceń.

Warto, aby prowadzący wyjaśniał dziecku:

• nad czym aktualnie pracujemy,
• w jakich sytuacjach ta umiejętność może się przydać,
• co może być w niej trudne,
• jakie istnieją różne sposoby reagowania,
• że nie zawsze jest tylko jedna prawidłowa odpowiedź.

Zamiast mówić:

„Musisz patrzeć na rozmówcę”

możemy wspólnie zastanowić się:

„Po czym możemy poznać, że ktoś chce z nami rozmawiać? Jak możemy pokazać, że słuchamy, jeśli patrzenie w oczy jest niekomfortowe?”.

Takie podejście daje dziecku możliwość zrozumienia sytuacji i znalezienia własnej strategii.

Zajęcia uwzględniają mocne strony dziecka

Dobrze dopasowany TUS nie koncentruje się wyłącznie na deficytach.

Prowadzący powinien zauważać także to, co dziecku już wychodzi:

• poczucie humoru,
• dużą wiedzę w interesującym je obszarze,
• uważność na szczegóły,
• lojalność,
• szczerość,
• kreatywność,
• umiejętność przestrzegania ustalonych zasad,
• wrażliwość na potrzeby innych.

Mocne strony mogą stać się punktem wyjścia do budowania relacji i rozwijania kolejnych umiejętności.

Jeżeli dziecko interesuje się pociągami, grami, zwierzętami albo konkretną dziedziną nauki, nie musimy traktować tego zainteresowania jako przeszkody. Możemy wykorzystać je do ćwiczenia rozmowy, współpracy, elastyczności i zauważania perspektywy innych osób.

Poziom trudności jest dostosowany do możliwości dziecka

Ćwiczenie powinno być wyzwaniem, ale nie może stale przekraczać możliwości dziecka.

Jeżeli każde spotkanie kończy się silnym przeciążeniem, wybuchem emocji albo całkowitym wycofaniem, warto sprawdzić, czy:

• grupa nie jest zbyt liczna,
• poziom hałasu nie jest za wysoki,
• zajęcia nie trwają zbyt długo,
• polecenia są wystarczająco jasne,
• dziecko ma możliwość odpoczynku,
• zadania nie są zbyt trudne,
• oczekiwania nie są zbyt wysokie.

Z drugiej strony zajęcia nie powinny przez wiele miesięcy polegać na powtarzaniu tych samych prostych ćwiczeń, które dziecko już dobrze zna.

Dobrze dopasowany TUS rozwija się razem z dzieckiem. Prowadzący obserwuje jego reakcje i na bieżąco modyfikuje poziom trudności.

Grupa jest odpowiednio dobrana

W przypadku TUS grupowego ogromne znaczenie ma dobór uczestników.

Nie chodzi o to, aby wszystkie dzieci były takie same. Ważne jednak, aby każde z nich miało przestrzeń do udziału i mogło realizować własne cele.

Warto zwrócić uwagę na:

• wiek uczestników,
• sposób komunikacji,
• poziom rozumienia poleceń,
• potrzeby sensoryczne,
• cele zajęć,
• liczebność grupy,
• dynamikę pomiędzy dziećmi.

Jeżeli jedno dziecko stale dominuje, a inne przez całe zajęcia pozostaje na uboczu, grupa może nie spełniać swojej funkcji.

Prowadzący powinien umieć zadbać o uczestników o różnych temperamentach i nie opierać zajęć wyłącznie na aktywności najbardziej komunikatywnych dzieci.

Umiejętności są przenoszone do codzienności

Jednym z najważniejszych sygnałów dobrze dopasowanego TUS jest to, że dziecko zaczyna korzystać z poznanych strategii poza zajęciami.

Nie musi dziać się to od razu. Przeniesienie umiejętności do domu, szkoły czy relacji z rówieśnikami wymaga czasu.

Warto jednak sprawdzać, czy dziecko:

• potrafi powiedzieć, czego potrzebuje,
• częściej prosi o pomoc,
• lepiej rozpoznaje narastające napięcie,
• zna sposoby reagowania na trudną sytuację,
• próbuje rozpoczynać kontakt,
• potrafi wycofać się z sytuacji, która jest dla niego niekomfortowa,
• rozumie, dlaczego dana strategia może być pomocna.

Jeżeli dziecko świetnie wykonuje ćwiczenia na zajęciach, ale nie rozpoznaje podobnych sytuacji w codziennym życiu, warto zastanowić się, jak zmienić sposób pracy.

Rodzic wie, nad czym pracuje dziecko

Dobra współpraca z rodzicem nie oznacza szczegółowego relacjonowania każdej wypowiedzi dziecka. Zajęcia powinny zachowywać odpowiedni poziom prywatności i zaufania.

Rodzic powinien jednak wiedzieć:

• jakie są cele pracy,
• jakie strategie poznaje dziecko,
• jak można wspierać je w domu,
• jakie postępy są zauważalne,
• co sprawia dziecku trudność,
• czy cele wymagają zmiany.

Dzięki temu rodzic może zauważać sytuacje, w których dziecko próbuje wykorzystać nową umiejętność.

Jeżeli na zajęciach dziecko uczy się prosić o przerwę, warto respektować taki komunikat także w domu. Jeśli ćwiczy rozpoznawanie napięcia, możemy pomóc mu zauważyć pierwsze sygnały, zanim emocje staną się bardzo silne.

TUS nie powinien być oddzielony od codzienności dziecka.

Prowadzący jest gotowy modyfikować plan

Dobry specjalista nie trzyma się programu za wszelką cenę.

Jeżeli widzi, że ćwiczenie nie działa, grupa jest niedopasowana albo dziecko potrzebuje innej formy wsparcia, powinien być gotowy wprowadzić zmiany.

Może to oznaczać:

• zmianę celu,
• uproszczenie zadania,
• wprowadzenie wsparcia wizualnego,
• skrócenie aktywności,
• zaproponowanie zajęć indywidualnych,
• zmianę grupy,
• konsultację z rodzicem,
• zalecenie innego rodzaju pomocy.

Zmiana planu nie oznacza porażki. Oznacza, że sposób pracy jest dopasowywany do człowieka, a nie człowiek do programu.

Jak dziecko reaguje przed zajęciami i po nich?

Nie każde „nie chcę iść” oznacza, że TUS jest źle prowadzony. Dziecko może niechętnie podchodzić do trudnych ćwiczeń albo potrzebować czasu na oswojenie nowej grupy.

Warto jednak obserwować dłuższy wzorzec.

Niepokojące może być, gdy dziecko:

• przez wiele tygodni bardzo boi się zajęć,
• regularnie ma objawy somatyczne przed spotkaniem,
• po każdych zajęciach jest skrajnie przeciążone,
• mówi, że jest zawstydzane lub wyśmiewane,
• czuje, że musi udawać kogoś innego,
• nie rozumie, po co uczestniczy w ćwiczeniach,
• nie ma żadnego wpływu na przebieg zajęć,
• zaczyna jeszcze bardziej bać się kontaktów społecznych.

Z drugiej strony pozytywnymi sygnałami mogą być:

• stopniowo rosnące poczucie bezpieczeństwa,
• chęć opowiadania o zajęciach,
• zauważanie własnych postępów,
• próbowanie nowych strategii,
• większa swoboda w komunikowaniu potrzeb,
• poczucie, że prowadzący rozumie dziecko.

Czy dziecko może pozostać sobą?

Najważniejsze pytanie brzmi nie tylko: „Czy dziecko zachowuje się lepiej?”, ale także: „Jaką cenę za to płaci?”.

Dziecko może nauczyć się siedzieć nieruchomo, patrzeć w oczy i nie mówić o swoim dyskomforcie. Z zewnątrz może wyglądać na bardziej dostosowane. Nie oznacza to jednak, że czuje się lepiej.

Dobrze dopasowany TUS nie powinien wzmacniać maskowania ani przekonania, że naturalny sposób funkcjonowania dziecka jest niewłaściwy.

Nie chcemy zmieniać jego osobowości, zainteresowań ani sposobu przeżywania świata.

Możemy natomiast pomóc mu:

• lepiej rozumieć zachowania innych,
• przewidywać możliwe konsekwencje,
• wybierać sposób komunikacji,
• rozpoznawać własne granice,
• radzić sobie z nieporozumieniami,
• znaleźć bezpieczne miejsce w relacjach.

Kiedy warto porozmawiać z prowadzącym?

Rozmowa jest potrzebna, gdy nie wiemy, jakie są cele zajęć, nie widzimy przełożenia na codzienność albo reakcje dziecka budzą nasz niepokój.

Możemy zapytać:

• nad jakimi konkretnymi umiejętnościami pracuje moje dziecko,
• dlaczego wybrano właśnie takie ćwiczenia,
• po czym poznamy postęp,
• jak możemy wspierać dziecko w domu,
• co robicie, gdy dziecko jest przeciążone,
• czy cele mogą zostać zmienione,
• jak dobierana jest grupa,
• czy dziecko ma możliwość odmowy lub przerwy.

Dobry prowadzący powinien potrafić wyjaśnić sposób pracy i być otwarty na obserwacje rodzica.

Dobry TUS nie uczy jednego właściwego sposobu bycia

Nie ma jednej prawidłowej reakcji na każdą sytuację społeczną.

Czasami dziecko może rozpocząć rozmowę. Innym razem może zdecydować, że nie chce w niej uczestniczyć. Może szukać kompromisu, poprosić o pomoc albo odejść z sytuacji, która narusza jego granice.

Dlatego dobrze dopasowany TUS nie uczy gotowych odpowiedzi do odtworzenia. Pomaga dziecku rozumieć sytuację i wybierać spośród kilku możliwych strategii.

Celem nie jest idealne zachowanie.

Celem jest większe bezpieczeństwo, sprawczość i komfort dziecka w codziennym życiu.

Podczas konsultacji możemy wspólnie przyjrzeć się temu, jak dziecko funkcjonuje na zajęciach, jakie cele są dla niego naprawdę ważne i czy obecna forma TUS odpowiada jego potrzebom.

Nie szukamy zajęć, które nauczą dziecko najlepiej dopasowywać się do innych. Szukamy takich, które pomogą mu lepiej rozumieć siebie i świat, a jednocześnie pozostawić przestrzeń na bycie sobą.